بخشی از گفتاری از شهید آیت‌الله دکتر بهشتی که در سال ۱۳۵۶ در مدرسه رفاه ایراد شده است. متأسفانه نوار کامل آن هنوز پیدا نشده است. از همین فرصت استفاده می‌کنیم و از کسانی که احیاناً نوار کامل سخنرانی را در اختیار دارند درخواست می‌کنیم برای ما ارسال کنند.

ما انسان‌ها متفاوت و گوناگونیم؛ چهره‌‌های گوناگون، رفتارهای گوناگون، طرز فکرهای گوناگون، سلیقه‌ها و ذوق‌های گوناگون، برداشت‌های گوناگون. اساس در ما انسان‌ها «گوناگونی» است نه «یک‌گونه‌گی». حالا این سؤال پیش می‌آید که از این انسان‌های بنا به طبیعت گوناگون، چگونه می‌توان «امّت واحده» به‌وجود آورد؟ چگونه می‌شود یک جمعیت متشکل به‌وجود آورد؟ چگونه می‌شود انسان‌هایی به‌وجود آورد که «بعضهم اولیاء بعض»، یک صف باشند و در یک جهت تلاش کنند؟ سه راه‌حل در این زمینه پیشنهاد شده است.
یک راه‌حل اینکه کاری بکنیم که انسان‌ها با همة تفاوت‌هایشان، یک جور بیندیشند و یک جور بخواهند. تفاوت‌ها را از بین ببریم. بسیاری از نظام‌های اجتماعی در این صدد هستند. حتی امروز برای از بردن تفاوت‌ها مغزها را شستشو می‌دهند، مغز قالبی می‌سازند؛ اندیشة قالبی و انسان قالبی. همه‌چیز یکنواخت و در پرتو یکنواختی. می‌خواهند امت واحده به‌وجود بیاورند. مطالعات علمی روی انسان و الهام دینی اسلام به ما می‌گوید چنین چیزی ممکن نیست و اگر ممکن باشد به‌سود انسان نیست و در جهت تکامل انسان هم نیست. چون انسان را فقط از یک راه می‌شود قالبی و هم‌شکل ساخت: از راه سلب کلیة آزادی‌ها. باید همة آزادی‌ها را از انسان گرفت تا انسان قالبی ساخت، و سلب آزادی از انسان یعنی سلب انسانیت انسان؛ یعنی گرفتن اصالت از انسان. این راه حل مردود است.
راه‌حل دوم اینکه بی‌رنگ باشیم تا بتوانیم باهم باشیم:
 چونگ بی‌رنگی  اسیر  رنگ  شد                         موسیی با موسیی در جنگ شد
چون به بی‌رنگی رسی کان داشتی                         موسی و  فرعون   دارند  آشتی
«صلح کلی» باشیم، بی‌تفاوت باشیم. بی‌تفاوت‌ها می‌توانند باهم و آزاد باشند. همه آزاد باشند و همه‌جور آزاد باشند و آن وقت باهم باشند. این راه‌حلی است که لیبرالیسم و مکتب آزادمنشی در قرن‌های هیجدهم و نوزدهم، گفته و نگفته، عرضه می‌کرد. صاحبان خرقه و خانقاه (نه عرفا) گفته و نگفته عرضه می‌کنند که باید پایبندی‌های مذهبی و مسلکی، هر نوع پایبندی را، کنار گذاشت. همة انسان‌ها می‌توانند باهم باشند. اگر قیود را کنار بگذاریم، می‌توانیم باهم باشیم. این هم یک راه‌حل. این راه‌حل، هم غیرعملی است و هم مردود. اما غیرعملی است برای اینکه به مقتضای این راه‌حل باید گرگ و میش را پهلوی هم رها کنیم و به هر دو بگوییم آزادمنش و لیبرال باشید. کاری به کار هم نداشته باشید. و البته عملاً این‌طور می‌شود که بیشتر باید به برّه گفت کاری به کار گرگ نداشته باش، و الا گرگ می‌گوید من کار به کار همه چیز دارم و اگر کسی مزاحم من شد، مزاحم چه چیز من شده؟ آزادی من. بنابراین، در تاریخ منادی و مروج این‌جور آزادی هم بیشتر گرگ‌ها بودند. گاهی هم بعضی از انسان‌های خوش‌باور آمده‌اند برای محکوم کردن زمینه و پایة این گرگ‌منشی گرگان، فلسفه ساختند؛ فلسفة لیبرال، آزاد‌منشی عملی. گرگ گوسفند را می‌خورد یا گاز می‌گیرد یا اگر خودش نخورد غذایش را می‌خورد تا از پژمردگی و بی‌غذایی و بی‌توانی بمیرد و به هر حال عملاً آنکه آزادِ آزاد می‌ماند گرگ است و برّه آزاد نیست! صحیح هم نیست. مردود است. چرا؟ برای اینکه این راه‌حل، راه‌حل منفی است، در حالی‌که زندگی بشر جنبة مثبت دارد؛ جنبة اثباتی دارد. در بی‌تفاوتی، اینکه «هر کسی کار خودش، بار خودش، آتش به انبار خودش» جنگ و دعوا نیست، اما فعالیت‌های مشترک دسته‌جمعی برای پیشبرد آرمان‌های عالی بشری او دیگر صورت نمی‌گیرد. بی‌تفاوت‌ها که نمی‌توانند باهم تشریک مساعی کنند. تشریک مساعی، همبستگی می‌خواهد. همبستگی معیار می‌خواهد. ما با چه معیاری با همدیگر همبسته هستیم؟! بنابراین، اصلاً مردود است برای اینکه صرفاً آهنگ منفی دارد، نه آهنگ اثباتی و ایجابی. در حالی‌که زندگی بشر با موتور محرکة ایجابی است که پیش می‌رود. این همه کارهای دسته‌جمعی که در دنیا صورت گرفته، آیا در پرتو بی‌تفاوتی و بی‌ملاکی و بی‌معیاری برای دور هم‌بودن صورت گرفته است یا در پرتو معیارداشتن و ملاک‌داشتن و بر اساس آن معیار و ملاک و هدف و ایده و آرمان، تشریک مساعی کردن؟ کدامیک؟ این دومی هم مردود است.

و اما راه‌حل سوم. راه‌حل سوم این است: ای انسان‌ها! یک سلسله معیارهای اساسی را که بتواند به زندگی و اندیشه و عمل شما جهت بدهد شناسایی و انتخاب کنید. کسانی که با شناخت روشن و صحیح، هدف و معیار و خط‌مشی کلی و اصول اصلی، یک هدف و راه را می‌پذیرند، با هم دور این هدف و خط‌مشی کلی جمع بشوند؛ هدف و خط‌مشی کلی. بعداً اگر تاکتیک و روش اجرا و عمل‌شان هم همه با هم یکی بود، همه با یک تاکتیک کار کنند، اگر در مسائل تاکتیکی با هم اختلافی دارند، به دلیل آن اختلاف فکر و اختلاف سلیقه و اختلاف در آفرینش و گوناگونی که طبیعت انسان است، بنا را بر این بگذارند که هر گروهی، هر چند نفری که تاکتیک معینی را می‌پسندند، در راه خدمت به آن هدف، از راه آن خط‌مشی کلی و اصولی که انتخاب کرده‌اند باهم تشریک مساعی کنند و مزاحم تلاش گروه‌های دیگر که با تاکتیک‌های دیگر در راه همین هدف و براساس همین خط‌مشی کلی کار می‌کنند نشوند؛ «لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ».(آیة ۴۸ سورة مائده) هرکدام در راهی و با رویه‌ای. مسابقه در راه رسیدن به خیر را فراموش نکنیم. راه ورود من با راه ورود شما اندک تفاوتی دارد؟ داشته باشد. مبادا اختلاف‌های تاکتیکی، اختلاف‌ سلیقه در انتخاب تاکتیک، فرقه‌فرقه‌شدن، منجر به وحدت صف گروه تلاش‌گران در راه خیرات نشود!
در زمان ما با کمال تأسف و با همة تکیه‌ای که همة ما در گذشته روی همین بحث داشتیم احساس می‌شود که کم و بیش دچار چنین حالتی هستیم. خانم‌ها و آقایانی که هدف‌شان یکی است، اصول کلی خط‌مشی را هم پذیرفته‌اند، اما در تاکتیک‌ها و راه‌های اجرایی با هم اختلاف سلیقه دارند. این گروه می‌رود آن گروه را دعوت می‌کند که بیاید با ما یک جماعت و یک دستة فعال بشویم. آن به این می‌گوید آقا من خط‌مشی شما و تاکتیک شما را نمی‌پسندم و نمی‌پذیرم. به‌محض اینکه نپذیرفت، این دیگر دشمن او می‌شود و او هم دشمن این. در حالی که تعلیم اسلام این نیست. تعلیم اسلام این است که به او بگو آفرین! خط‌مشی من را نمی‌توانی قبول کنی، اقلاً خودت گروهی باش، خط‌مشی داشته باش، رهبری داشته باش، تلاش داشته باش و بیکار ننشین! تو تلاش کن در راه آن هدف کلی، ما هم تلاش می‌کنیم؛ تا بتوانیم همدیگر را روشن کنیم، تا بتوانیم صف‌های دارای یک تاکتیک را گسترده‌تر طولانی‌تر و فشرده‌تر و به‌هم بسته‌تر کنیم. این کار را خواهیم کرد. اما تا وقتی به آن مرحله نرسیده‌ایم چه؟ اگر گروه‌های مختلف همه در راه یک هدف مشترک با یک خط‌مشی کلی مشترک بودند اما هر گروه تاکتیک خودش را اولی می‌داند، نبودن وحدت تاکتیکی را بهانه و وسیلة اینکه به‌جای پرخاش به مخالفان کلی‌مان به همدیگر بتنیم و به پروپای هم بپیچیم نشود.
این دستور قرآن است؛ «جبهه» به آن معنی صحیح‌اش. در اصطلاح سیاسی امروز به این می‌گویند «جبهه». به مردمی که هدف وخط‌مشی کلی و تاکتیک اجرایی‌شان همه یکی است «حزب» می‌‌گویند. وقتی چند حزب و چند گروه دارای یک هدف کلی و یک خط‌مشی کلی شدند اما در تاکتیک‌ها با هم اختلاف دارند می‌گوییم از مجموع این گروه‌ها و دسته‌ها و احزاب یک «جبهة واحد» به‌وجود آمده است. تشکیل یک جبهة واحد در هر عصر و هر زمان یک امر منطقی است. یک امر غیرمنطقی نیست. ولی جبهه‌ای با این مختصات که عرض کردم، نه جبهه‌ای متشکل از افراد که نه حزب است و نه جبهه. جبهه متشکل از احزاب و گروه‌ها، نه اینکه هر گروهی در خودش فرو برود، گروه‌های دیگر را اصلاً قبول نداشته باشد و نه تنها قبول نداشته باشد و بهایی به آنها ندهد، رد هم بکند و نق هم بزند و در نتیجه، مجموعة گروه‌ها کار شبانه‌روزی‌شان بشود به همدیگر نق زدن.

گوش کنیم به ندای قرآن: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ.»(آیة ۳۰ سورة روم) «ای پیغمبر! پشت کن به هر چیز دیگر. تمام رویت را به‌سوی دین خدا، به سوی آئین حق، قرار ده! با همة وجودت به‌پا خیز، برخیز، حرکت داشته باش، همة وجودت را به دین بسپار و به آنچه غیر از آن است پشت کن. دین فطری و دین فطرت؛ فطرتی که خدا انسان‌ها را بر آن فطرت سرشته است. آفرینش خدا دچار انحراف نمی‌شود. دچار دگرگونی از مسیر حق به مسیر باطل نمی‌گردد. این است دین قیم راستِ راستین. اما بیشتر مردم نمی‌دانند.» به پیغمبر می‌گوید تو این کار را بکن. خوب دقت کنید! آیة بعد به‌صورت جمع است: «مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ.»(آیة ۳۱ سورة روم) «منیبین الیه» یعنی این یک فرمان فقط برای توی پیغمبر نیست. تو و همه باز گردید به‌سوی خدا، خدا ترس باشید و نماز بگذارید. «مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ»(آیة ۳۲ سورة روم)؛ «شما مثل این مشرکان نباشید! توحید باید برای شما وحدت صف به‌وجود بیاورد. شرک است که هرکسی چون معبودی و بتی و هوایی و خواسته‌ای جداگانه دارد باید دسته‌های گوناگونی باشد. ارباب توحید و صاحبان توحید باید صف‌شان همه واحد باشد. شما از آن مشرکان نباشید؛ از آنها که «من الذین فرقوا دینهم»؛ کسانی که برداشت‌های دینی و گرایش‌های دینی‌شان را گونانگون کرده‌اند و به‌دنبال این گوناگونی و از دست دادن وحدت شعار و وحدت کلمه و وحدت هدف و وحدت راه کلی رسیدن به هدف از طریق ازدست دادن این‌ها شدند «شیع» شدند، دسته‌های ازهم گسسته، هر دسته‌ای هم مغرور و خوشحال که این را ما داریم که از همه بهتر است، «کل حزب بما لدیهم فرحون».
هر وقت جامعة اسلامی به این صورت درآمد معنایش چیست؟ معنایش این است که از «توحید» درآمده و به شرک آلوده شده است. شرک چیست؟ فقط بت‌پرستی شرک است؟ هرکس گمان کند که شرک قرآن منحصر در بت‌های بتخانه را پرستیدن است، و یا از این بالاتر، هرکس گمان برد که شرک اصلی و تکیة شرک در قرآن مربوط به بتخانه است و اگر هم جای دیگر آمده چندان اهمیتی ندارد، اصلاً آشنایی‌اش با منطق توحید قرآن کافی نیست و خیلی سطحی قرآن را مطالعه کرده است. به‌عکس، «شرک» قرآن بیشتر در مورد «شرک اطاعت» است، نه شرک در عبادت و سجده‌کردن. توحید قرآن بیشتر به توحید اطاعت است، نه توحید در نیایش. کلمة «عبادت» در قرآن در بیشتر موارد در «اطاعت» به‌کار رفته است نه در «سجده‌گذاری». چقدر روایات شیعه در این زمینه تاکید کرده است! هوشیار باشید! هوشیار باشید! که بسیاری از این نماز‌گزارها مشرکند. بسیاری از «لا اله الا الله»‌ گوها مشرکند؛ شرک در هوا‌پرستی، خود‌پرستی، «منم». اینکه می‌گوید «و لا تکونوا من المشرکین» آیا می‌خواهد بگوید ای مسلمان‌ها مرتجع نشوید، دچار حرکت ارتجاعی نشوید و بت‌خانه درست کنید؟ نه. پس چه چیزی مطرح است؟ بزرگترین شرکی که مسلمان‌ها در معرض گرفتاری‌اش هستند، شرک «منم» است، خود‌رنگی، خودمحوری، «من محور حق و باطلم». هر کس اندیشه‌اش سرِ مویی از من منحرف باشد باطل باطل است. چرا؟ چون محور و ترازوی حق و باطل منم. این نوع شرک، تفرقه‌آور است. در سورة انعام باز در این زمینه دارد: «إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ»(آیة ۱۵۹ سورة انعام)؛ «آنهایی که زمینة مسائل مذهبی را برای تفرقه‌افکنی مورد بهره‌برداری قرارمی‌دهند نه برای ایجاد صف واحد. ای پیغمبر! تو از اینها نیستی. نه می‌توانی برایشان کاری انجام بدهی، و نه کاری به کارشان داشته باش. کارشان را واگذار کن به خدا، و خدا روز قیامت به آنها می‌گوید چکار کردید.» می‌بینیند که قرآن از ما می‌خواهد خودمحوری، خودرنگی، «من میزان حق و باطل هستم»، را کنار بگذاریم.